Sinterklaas, een voorproefje van Kerst in het oosten en noorden van Frankrijk

Drie weken voor kerstavond opent een ander feest al het bal. Op 6 december werkt Sinterklaas als een voorproefje van Kerst in het oosten en noorden van Frankrijk: de eerste optochten, de eerste lichtjes, het eerste lekkers dat in een schooltas wordt geschoven. In de gezinnen van Lotharingen, de Elzas, het noorden van Frankrijk en tot in België telt die datum bijna evenveel als 25 december zelf, en soms meer. Deze pagina bundelt wat die dag inhoudt, van nog lauwe manala tot de kaarten die schoolkinderen uitwisselen, via een uitspraaktwist die de Elzas al generaties lang verdeelt, zonder in detail te hernemen wat een ander pijlerartikel van de site al vertelt over de legende en Père Fouettard, de boeman die Sint-Nicolaas vergezelt.

6 december, een generale repetitie voor Kerst

De vergelijking is niet overdreven. In de regio Grand Est vullen de etalages van de bakkers zich, openen de eerste markten hun kraampjes, en leren de kinderen op school het lied dat de oorsprong van het feest vertelt. Een groot deel van wat met Kerst in het groot terugkomt, wordt hier een eerste keer gespeeld, op bescheidener schaal: de lichtjes op de gevels, de geur van pain d’épices (een dichte honingkoek met specerijen) in de winkelstraten, de eerste geuren van glühwein bij de kraampjes, de optochten die klein en groot op de stoep samenbrengen. Sommige gemeenten steken bij die gelegenheid zelfs hun straatverlichting aan, meerdere weken voor de officiële datum van het grote kerstweekend.

Op de avond van 5 december zetten de kinderen in Lotharingen en de Elzas hun schoentje bij de schouw of de voordeur, zoals ze dat drie weken later opnieuw doen voor Kerst. ’s Ochtends wachten mandarijnen, chocolade en soms een manala op hen, voor ze naar school vertrekken. Die voorsprong op de kalender stopt niet aan de grens van Lotharingen of de Elzas: het Nord en de Pas-de-Calais vieren die dag ook op hun manier, net als het naburige België, waar Sinterklaas een centrale figuur van begin december blijft. In Luxemburg bestaat het feest ook, gedragen door dezelfde Germaanse wortels als bij de buren. 6 december tekent zo een samenhangende geografische strook, van het hart van Lotharingen tot de vlakten van Noord-Frankrijk en België, waar opgroeien zonder Sinterklaas te kennen bijna een uitzondering is.

Een macabere legende, in het kort

Het stichtingsverhaal doet niet aan halve maatregelen. Drie kinderen, ’s nachts verdwaald, kloppen aan bij een slager, die hen doodt, in stukken snijdt en in het pekelvat legt. Nicolaas komt jaren later langs, vraagt om het gepekelde vlees, ontmaskert de misdaad en brengt de kinderen met één gebaar boven het vat weer tot leven. De macabere ondertoon is geen ongeluk van de overlevering: hij is precies wat het verhaal door de eeuwen heeft laten gaan zonder in het geheugen van de kinderen te verbleken, anders dan gladdere sprookjes die snel vergeten zijn zodra de advent voorbij is. Een slager, een pekelvat, een opstanding: de mechaniek van het verhaal past in drie sterke beelden, makkelijk te onthouden en op je beurt te vertellen, van generatie op generatie.

De moraal blijft helder ondanks de duisternis van het decor: het kwaad wordt gestraft, de onschuld beschermd, en de goedheid haalt het uiteindelijk altijd. Dat is wellicht waarom het verhaal blijft doorgaan als lied, op school en in het gezin, en niet als een tekst die in een boek vastligt. In deze gefilmde versie loopt de tekst trouwens mee op het scherm.

Om de legende volledig en met haar regionale varianten te lezen, beschrijft de pagina over het Sint-Nicolaasfeest op de Franse Wikipedia het verhaal verder dan het refrein. Nicolaas van Myra, zijn reliek die in Bari en daarna in Saint-Nicolas-de-Port belandde, en zijn sombere schaduw Père Fouettard, ontstaan bij het beleg van Metz in 1552: het pijlerartikel over de legende van Sint-Nicolaas en Père Fouettard herneemt dat alles in detail, de grote optochten van Lotharingen inbegrepen.

De manala, de brioche die de feestelijkheden opent

Over 6 december praten zonder dit briochemannetje, kan niet. Met ogen van rozijnen of chocoladedruppels wordt de manala bij het ontbijt gegeten, met een warme chocolademelk die verwarmt voor school. De bakkers van de Elzas vullen er hun etalages mee vanaf de laatste dagen van november, naast een gewone brioche die tegenwoordig versies helemaal van chocolade naast zich heeft, zoeter en erg gevraagd door de kinderen. De vorm zelf is allesbehalve willekeurig: armen gekruist of langs het lichaam, een duidelijk ronde kop, het mannetje herken je in één oogopslag op de kraam, tussen de kransen en de bredele. Onder de goudbruine korst blijft het kruim zacht en licht zoet, bedoeld om lauw te eten, net uit de oven of een paar minuten opgewarmd voor het vertrek naar school.

De kleuter- en basisscholen delen er vaak een uit op de ochtend van 6 december, zonder plichtplegingen, gewoon een seizoensritueel dat de hele klas deelt. Veel gezinnen kneden hem ook liever zelf en laten de kinderen de ogen aanbrengen voor het bakken: het deeg laat zich zonder veel moeite tot een mannetje vormen, en het resultaat telt meer dan de perfectie van de vorm. Het pijlerartikel over de manala geeft het volledige recept en de goede adressen om er op de markten te vinden. Kinderen stoppen hem graag in een zak naast een portie bredele, die kleine koekjes die de hele Elzasser advent begeleiden.

Mannele of manala? De twist die de Elzas bezighoudt

Rest een vraag die de Elzassers verdeelt, en niet zo’n beetje: hoe heet dat mannetje nu precies? In de Bas-Rhin, rond Straatsburg, zeg je mannele, of männele met umlaut. In de Haut-Rhin, rond Mulhouse, zeg je manala. Elk kamp blijft ervan overtuigd gelijk te hebben, en de discussie kan aan tafel oplaaien tussen gasten uit de twee departementen, die elk hun versie verdedigen zonder een duimbreed toe te geven.

In werkelijkheid is het dezelfde brioche met twee dialectuitspraken, geërfd van twee lokale tradities van het Elzassisch: mannele in het noorden, manala in het zuiden, zonder dat een van beide versies legitiemer is dan de andere. De twee woorden delen trouwens dezelfde stam, die van ‘Mann’, de man in het Elzassisch, alleen verzacht door een ander verkleinwoord naargelang de streek. De gewoonte gaat terug tot de 15e eeuw, en ook over het symbool wordt gediscussieerd. Voor sommigen stelt het silhouet bisschop Nicolaas voor; voor anderen herinnert het aan de drie kinderen uit het pekelvat die weer tot leven kwamen. In een manala bijten komt in beide gevallen neer op de legende op je eigen manier naspelen, welke naam je hem ook geeft op het moment dat je hem met het gezin deelt. Buiten de Elzas weten de meeste mensen niet eens dat zo’n debat bestaat: de brioche heet gewoon ‘het mannetje van Sinterklaas’, zonder dat iemand zich afvraagt of het de versie van de Bas-Rhin of van de Haut-Rhin is.

In het noorden van Frankrijk: sinterklaaskaarten tussen jongens

Het Nord en de Pas-de-Calais koesteren hun eigen versie van het feest, minder spectaculair dan de grote optochten van Lotharingen, maar even sterk verankerd in de lokale gewoonten. Daar, en ook in het nabije België, is 6 december ook de dag waarop jongens onder elkaar sinterklaaskaarten uitwisselen, op school of in het gezin. Het principe blijft eenvoudig: een tekening, een woordje, een kaart die je een klasgenoot toesteekt, zonder groot ceremonieel of bijzondere enscenering. Sommige scholen maken er een klein gezamenlijk moment van, andere laten het initiatief aan de kinderen zelf, naargelang de vriendschappen in de klas.

Die gewoonte beantwoordt aan die van Sint-Catharina, gevierd op 25 november, waarop de meisjes, de beroemde Catherinettes, hun eigen kaarten uitwisselden. De twee feesten antwoorden zo op elkaar met een paar dagen tussentijd: voor de meisjes Sint-Catharina eind november, voor de jongens Sinterklaas begin december, elk met zijn ritueel van kaarten die in de schooltassen van Noord-Frankrijk worden geschoven. Ook hier nestelt 6 december zich voor zijn tijd, op een discretere manier dan de grote optochten van Lotharingen, maar met hetzelfde idee van een evenement dat Kerst voorafgaat en aankondigt. De kaart zelf blijft bescheiden: een in de klas ingekleurde tekening, een gekrabbeld woordje, soms in de schooltas van een klasgenoot geschoven zonder zelfs een antwoord te verwachten.

Wat je die dag op de kerstmarkten vindt

Het eerste weekend van december krijgen de markten in het oosten van Frankrijk vaak de allure van een feest op zich. De sinterklaasoptochten trekken met muziek door meerdere steden, verlichte praalwagens voorop, en Père Fouettard schuift erin als donkere gestalte, roede in de hand, om zijn rol van tegenpool van de heilige te spelen. De kerstmarkt van Nancy beleeft die dagen met de meeste luister, tussen verlichte praalwagens en fanfares, terwijl de kerstmarkt van Straatsburg en de kerstmarkt van Épinal het feest elk op hun eigen pleinen en op hun eigen schaal voortzetten. Verder naar het noorden baadt de kerstmarkt van Lille (Rijsel) in een sfeer die dicht bij die van het naburige Vlaanderen ligt, waar de sinterklaaskaarten al tussen de kramen en op de speelplaatsen rondgaan.

De sfeer van die dagen zit evenzeer in de geuren als in de decors: verbrand hout van de kraampjes, warme suiker, specerijen die van de kramen opstijgen naarmate de kou toeneemt. Op die kramen keren een paar klassiekers van markt tot markt terug, met een lokale kleur die eigen is aan elke stad:

• Manala en mannele, lauw verkocht vanaf de opening, soms aangeboden met een beker warme chocolademelk om mee te nemen.
• Pain d’épices, vaak versierd met een prent uit de traditie van Épinal, in plakken of in hartvorm.
• Bredele en kleine adventskoekjes, in zakjes of per stuk verkocht op de kramen.
• Mandarijnen en papillotes, rechtstreeks geërfd van het schoentje dat de avond ervoor werd klaargezet.

Niets belet je om een bezoek op dat eerste weekend van december te plannen, wanneer de optochten uitrijden en de kraampjes nog nieuw zijn voor het seizoen, voor het gedrang van de laatste weken voor Kerst begint.

Een voorproefje, geen vervanging

Sinterklaas wil niet concurreren met Kerst, het feest gaat eraan vooraf en bereidt het terrein voor. Een kind uit Lotharingen of de Elzas beleeft zo twee aparte feesten met drie weken tussentijd: het ene gedragen door een bisschop uit de vierde eeuw en zijn macabere legende, het andere door een grootvader in een slee uit een heel andere folklore. De twee bestaan naast elkaar zonder elkaar in de weg te lopen, elk met zijn eigen decor, zijn eigen lekkers en zijn eigen liederen, en niemand lijkt erover te klagen.

Dat verklaart misschien waarom 6 december ook vandaag nog zijn aparte plaats in de winterkalender behoudt: geen doublure van Kerst, geen louter commercieel voorwendsel, maar een evenement op zich, tussen een berouwvolle slager, een briochemannetje en kaarten die in een schooltas worden geschoven. Genoeg om met een glimlach te wachten tot de echte grote avond.