De adventskrans: oorsprong, kaarsen en traditie
Op zondag 29 november 2026 gaat een eerste kaars aan op de adventskrans, en daarna elke zondag een extra tot 20 december. Vier kaarsen op een cirkel van sparrengroen: het gebruik is vooral verbreid in de Duitstalige landen, de Elzas en Noord-Amerika. Toch begon de krans in een andere vorm: een houten karrenwiel, in 1839 aan het plafond gehangen van een kindertehuis in Hamburg, met een kaars voor elke dag van de advent. Tussen dat wiel en de vier kaarsen op tafel liggen bijna twee eeuwen van vereenvoudigingen, toegevoegde kleuren en betekenissen zonder gedocumenteerde basis, tot aan de reuzenkransen die sommige kerstmarkten op hun pleinen neerzetten.
Waar komt de adventskrans vandaan? Een karrenwiel in Hamburg
De adventskrans ontstond tijdens de advent van 1839 in het Rauhes Haus in Horn, toen aan de rand van Hamburg. Johann Hinrich Wichern, protestants theoloog en oprichter van de Duitse Diakonie, had er in 1833, in een oude boerderij, een opvanghuis geopend voor kinderen en jongeren in nood. Hij wilde het wachten op Kerstmis makkelijker en tastbaarder maken voor de kinderen van het huis, die aldoor vroegen hoeveel dagen er nog over waren tot het feest.
Zijn antwoord zit in een voorwerp: een houten karrenwiel, opgehangen aan het plafond van de gebedszaal. Elke dag, van de eerste adventszondag tot 24 december, wordt er een kaars meer aangestoken op het wiel, en de kinderen zien Kerstmis naderen zonder te hoeven tellen. Die eerste krans draagt een twintigtal kaarsen, 24 als de regel van het huis op de kalender van 1839 wordt toegepast, al staat het precieze aantal niet met zekerheid vast.
Die regel heeft een vaak vergeten gevolg: het aantal kaarsen verandert elk jaar, omdat de eerste adventszondag tussen 27 november en 3 december valt. Een Wichern-krans telt er 22 tot 28. In 2026 valt de eerste adventszondag op 29 november, dus zijn er 26 kaarsen nodig, 4 grote voor de zondagen en 22 kleine voor de weekdagen, en de laatste gaat aan op donderdag 24 december. Het Rauhes Haus steekt elk jaar nog altijd zo’n krans aan en schenkt er een aan het stadhuis van Hamburg, terwijl de Diakonie er een aan de Bondsdag aanbiedt voor de eerste adventszondag. De kerstmarkt van Hamburg biedt de kans om de stad van Wichern in december te zien.
Grote witte kaarsen, kleine rode: wat echt vaststaat
De Wichern-krans wordt vandaag getoond met grote witte kaarsen voor de zondagen en kleine rode kaarsen voor de weekdagen. Dat is de vorm die het Rauhes Haus en de Protestantse Kerk in Duitsland vandaag presenteren en in ere houden.
Niets bewijst echter dat dat onderscheid uit 1839 dateert. De enige bekende oude afbeelding, een zwart-witgravure die in het Rauhes Haus wordt bewaard, toont kaarsen die allemaal even groot zijn, en de beschikbare aanwijzingen wijzen op identieke kleuren in het begin. Het verschil tussen zondagen en weekdagen lijkt dus een latere traditie, die het kenmerk van het huis is geworden, eerder dan een beslissing van de oprichter.
Sparrentakken en vier kaarsen: hoe de krans eenvoudiger werd
Het sparrengroen komt rond 1860: het kale wiel wordt bedekt met takken, en de krans krijgt het uiterlijk dat hij nog altijd heeft. De overgang naar vier kaarsen dateert van het begin van de 20e eeuw, wanneer de krans zijn intrede doet in burgerlijke huiskamers. Een karrenwiel past slecht in een kamer van een stadswoning, en dicht opeen geplaatste kaarsen smelten over elkaar heen. Meestal blijven alleen de vier kaarsen van de zondagen over.
De verspreiding volgt eerst de steden met een protestantse meerderheid, waar de krans in bijna alle protestantse gezinnen belandt. De katholieken nemen hem daarna over: een eerste kerk in Keulen in 1925, een eerste melding in München in 1930. Rome erkent hem in december 2001, wanneer het Directorium over volksvroomheid en liturgie het plaatsen van vier kaarsen op een krans van altijdgroene takken beschrijft als het symbool van de advent in christelijke huizen, vooral in gebruik in de Duitstalige landen en in Noord-Amerika.
De adventskrans in de Elzas en in Frankrijk
In het Elzassisch heet de krans Àdvantskrànz. Een eerste vermelding in de Elzas dateert van 1894, en het gebruik verspreidt zich vooral tussen de twee wereldoorlogen. De Elzasser krans wordt gemaakt van takken van zilverspar, fijnspar, hulst of laurier, met vier kaarsen die een voor een worden aangestoken op elke zondag voor Kerstmis. De rest van Frankrijk nam hem later over, zonder dat een precieze datum kan worden genoemd. De kerstboom volgde een vergelijkbare weg, van de Elzas naar de rest van het land.
Op de kerstmarkten van de Elzas hoort de krans bij de seizoensaankopen: kant-en-klare kransen, kaarsen en takken om zelf een krans te maken liggen op de kramen, tussen de andere tradities van de kerstmarkten.
Paars, roze, rood, wit: de betekenis van de kaarsen van de adventskrans
De liturgische kleuren: paars en de roze kaars van Gaudete
Paars is bij de katholieken de liturgische kleur van de advent, tijd van voorbereiding en verwachting. Op de derde zondag, Gaudete genoemd (‘wees blij’, het eerste woord van het openingsgezang van de mis), is roze toegestaan waar dat gebruikelijk is, zoals op de vierde zondag van de vastentijd. In 2026 valt die zondag op 13 december. Daaruit komt een wijdverspreid katholiek gebruik: drie paarse kaarsen en een roze kaars, die op die dag wordt aangestoken. Geen enkele officiële tekst schrijft echter een kleur voor aan de kaarsen van de krans, en het Directorium van 2001 zegt er niets over.
Rood en wit: de kleuren van het gebruik
In Duitsland en in de Elzas zijn rode kaarsen gangbaar, zonder liturgische betekenis: ze verwijzen naar de kleine weekdagkaarsen van de Wichern-krans zoals die vandaag wordt getoond. Wit is de kleur van de grote zondagskaarsen van diezelfde krans. Sommige katholieke gezinnen voegen in het midden een vijfde witte kaars toe, aangestoken op kerstdag, een familiegebruik eerder dan een regel.
De namen van de kaarsen: een traditie die er geen is
Kaars van de profeten, van Bethlehem, van de herders, van de engelen, of van Abraham, David en Johannes de Doper: er circuleren verschillende reeksen namen van de kaarsen, en ze verschillen van parochie tot parochie. Geen enkele is liturgisch of verbonden met een gedocumenteerde historische traditie. Hetzelfde geldt voor de heidense of Romeinse wortels die soms aan de krans worden toegeschreven: niets documenteert ze. Voor de Kerk symboliseert de krans het licht dat groeit van zondag tot zondag tot aan Kerstmis. De eindeloze cirkel en het altijdgroene loof komen daar in de gangbare catechese bij.
De vier adventszondagen van 2026, met de kaars die je aansteekt op een klassieke krans en de stand van een Wichern-krans op dezelfde avond:
| Adventszondag 2026 | Krans met vier kaarsen | Wichern-krans (26 kaarsen) |
|---|---|---|
| 1e zondag, 29 november | 1 kaars aangestoken | 1 kaars |
| 2e zondag, 6 december, de dag van Sinterklaas | 2 kaarsen | 8 kaarsen |
| 3e zondag, 13 december (Gaudete) | 3 kaarsen, de roze in het katholieke gebruik | 15 kaarsen |
| 4e zondag, 20 december | 4 kaarsen | 22 kaarsen |
| Donderdag 24 december | Alle 4 kaarsen | 26 kaarsen |
Reuzenkransen: waar je een buitengewone adventskrans ziet
In Klagenfurt, in Karinthië, staat op het plein voor de kathedraal een grote adventskrans met 24 genummerde kaarsen, die net als het wiel van Wichern dient om de dagen te tellen: grote paarse kaarsen met Romeinse cijfers voor de zondagen, kleine witte voor de weekdagen.
In Velden am Wörthersee, in dezelfde regio, drijft de krans op de baai, verlicht met 80.000 lichtjes, en dient hij als embleem van de Veldener Advent. De markt loopt van 20 november tot en met 20 december 2026, op vrijdag van 15 tot 20 uur, op zaterdag en zondag van 11 tot 20 uur, met twee extra openingen op maandag 7 december (15 tot 20 uur) en dinsdag 8 december (11 tot 20 uur).
In Straatsburg had de editie van 2025 de krans als thema: een reuzenkrans verlichtte de erebinnenplaats van het stadhuis, waarop elke week een kaars meer werd aangestoken. Het programma van 2026 van de kerstmarkt van Straatsburg plant iets anders op die binnenplaats.
Kerstmarkt
AuthentiekSprookjesachtigCulinairReusachtig (meer dan 200 kraampjes)
Bekijk de marktpaginaDe grootste adventskrans ooit gemaakt stond in 2017 in een veld in Mosnang, in het kanton Sankt Gallen, in Zwitserland: 120 m diameter, 400 m omtrek en vier elektrische kaarsen van 5,8 m. Hij werd gezegend op 1 december 2017. Het vorige record, in Slovenië, was een krans met een omtrek van 100 m.
Adventskrans of deurkrans?
De deurkrans is geen adventskrans. Buiten opgehangen, zonder kaarsen, versiert hij de ingang en blijft hij vaak hangen tot na Kerstmis, een vooral Angelsaksisch gebruik. De adventskrans staat of hangt binnen, draagt kaarsen en dient om de zondagen te tellen. Om de dagen een voor een te tellen in plaats van de zondagen, is er nog de adventskalender.
Nagelezen en goedgekeurd door de redactie
Een vraag, een fout of een probleem op deze pagina? Schrijf ons
Lees ook
Glühwein en zijn varianten, van de Elzas tot Scandinavië
Glühwein, Elzasser vin chaud, glögg, Oostenrijkse Punsch: een rondje Europa langs de varianten van glühwein op de kerstmarkten, zonder recept.
Lees het artikel
Santons uit de Provence: het verhaal van een klein volk van klei
De santons uit de Provence, die kleifiguurtjes van de kerststal: oorsprong, vervaardiging, personages en waar je ze koopt in Marseille en Aubagne.
Lees het artikel
Bredele, de koekjes die de Elzasser Kerst maken
De bredele is voor de Elzasser Kerst wat de kerstboom is voor de woonkamer: een evidentie. Vanaf eind november geuren de keukens van de Elzas…
Lees het artikel