De oorsprong van de kerstmarkt, van Bautzen tot Straatsburg

De kerstmarkt zoals we die vandaag kennen, houten kraampjes, lichtsnoeren, een geur van pain d’épices (een dichte honingkoek met specerijen) en glühwein, stamt af van een lijn van winterjaarmarkten die meer dan zeshonderd jaar geleden in Duitstalig gebied ontstonden. De oorsprong van de kerstmarkt natrekken komt neer op het volgen van een draad die begint bij een handelsprivilege dat in 1384 aan Bautzen werd verleend, via Dresden en dan Straatsburg loopt, de Reformatie doorkruist, en pas in de 20e eeuw heel Frankrijk bereikt, voor een groei die in de jaren 1990 heel Europa gemeen had. De draad is lang, maar elke etappe heeft een geschreven spoor nagelaten dat het mogelijk maakt hem bijna zonder onderbreking te volgen.

Bautzen, 1384: het oudste spoor van de oorsprong van de kerstmarkt

Het oudste ijkpunt gaat terug tot 1384. Koning Wenceslaus verleent dat jaar aan de stad Bautzen, in de Oberlausitz, het recht om elke zaterdag tussen Sint-Michiel (29 september) en Kerstmis een vrije vleesmarkt te houden. In die tijd blijft de jaarmarkt vooral een voedselmarkt: ze bevoorraadt de inwoners voor de winter en de feestdagen, rond eenvoudige straatkramen in plaats van versierde kraampjes. Het principe is toch al dat wat de volgende eeuwen zal structureren: een terugkerend handelsevenement, elk jaar op dezelfde periode vastgelegd, verankerd in de kalender die aan Kerstmis voorafgaat. Bautzen staat niet alleen: andere Duitse steden organiseren in dezelfde tijd vergelijkbare jaarmarkten. Wenen krijgt al in 1296 het recht op een ‘decembermarkt’ om zijn bevolking te bevoorraden, en München houdt sinds 1310 zijn eigen Sint-Nicolaasmarkt, een bewijs dat het idee van winterhandel afgestemd op de advent al in een groot deel van de Duitse wereld leeft nog voor het woord ‘Kerst’ in de naam ervan opduikt. Historici beschouwen Bautzen niettemin als de verst teruggaande gedocumenteerde voorloper van de traditie, die de advent een marktdimensie geeft nog voor ze een feestelijke dimensie heeft.

Dresden, 1434: de Striezelmarkt komt in de archieven

Een halve eeuw later is het de beurt aan Dresden om in de registers te verschijnen. Op 19 oktober 1434 verlenen keurvorst Frederik II van Saksen en zijn broer hertog Sigismund aan de stadsraad een privilege ‘voor het algemeen welzijn en het beste van onze stad’. Dat document staat een vleesmarkt van één dag toe, waar de inwoners hun kerstgebraad komen kopen na de adventsvasten. De naam ‘Striezelmarkt’ komt van de Striezel, een gezoet gistbrood dat als de voorloper van de Stollen wordt beschouwd: rond 1500 raakt het gebruik van de term ‘Striezelmontag’, de maandag van de Striezel, definitief ingeburgerd in de kalender van de stad. In de loop van de 16e eeuw trekt het succes van dit evenement handelaars uit het Erzgebirge, de Oberlausitz en Bohemen aan, zodat de stadsraad voortdurend moet bemiddelen tussen plaatselijke handelaars en verkopers op doorreis. De markt wordt daarna geleidelijk geformaliseerd, tussen 1706 en 1721, en de standplaatsen worden vanaf 1787 posten die je voor het leven kunt kopen. In 1853 graveert de kunstenaar Ludwig Richter zelfs een prent gewijd aan de kleine verkopers van de markt, een bewijs dat het feest al een vaste plek in de volksverbeelding heeft. Meerdere keren verplaatst tussen 1945 en 1976, na de oorlog en dan in de jaren van de DDR, vindt hij in 1977 zijn historische plek op de Altmarkt terug en wordt hij vandaag gepresenteerd als de oudste gedocumenteerde kerstmarkt van Duitsland.

Van de Sint-Nicolaasmarkt naar de markt van het kindje Jezus

Voor de Reformatie worden de meeste cadeaus voor de kinderen uitgedeeld op 6 december, de dag van Sint-Nicolaas. De protestantse predikanten vallen die praktijk dan aan, omdat ze te dicht bij de heiligenverering staat die zij verwerpen. De omslag gebeurt stad per stad, maar hij verandert de Duitse feestkalender grondig, jaar na jaar:

• 6 december verliest zijn status van groot geschenkenfeest in de steden die voor de Reformatie zijn gewonnen.
• De predikanten richten de giften op de kerstnacht in plaats van op het feest van een katholieke heilige.
• Het cadeau wordt voortaan gebracht door het Christkindel, het kindje Jezus, een figuur die meer in overeenstemming wordt geacht met de gereformeerde theologie.
• De markt zelf verandert van naam, van ‘Sint-Nicolaasmarkt’ naar ‘Christkindlmarkt’, zonder zijn handelsroeping te verliezen: speelgoed, snoep en pain d’épices blijven het hart van de kramen.
• De twee tradities blijven naast elkaar bestaan naargelang de stad, waarbij sommige Sint-Nicolaas als hoofdfiguur behouden en andere het kindje Jezus aannemen.

Die religieuze omslag, eigen aan de gebieden die door de Reformatie werden gewonnen, verklaart waarom de twee figuren, Sint-Nicolaas aan de ene kant, Christkindel aan de andere, vandaag nog naast elkaar bestaan naargelang de steden en regio’s van Duitstalig Europa.

Straatsburg, 1570: de geboorte van de Christkindelsmärik

In die context slaat ook Straatsburg om. In 1570 verzet dominee Flinner zich vanaf de kansel tegen het gebruik van de Sint-Nicolaasmarkt, die hij te katholiek vindt voor een stad die voor de Reformatie is gewonnen. De stadsraad staat dan de vervanging toe door een markt gewijd aan het Christkindel: de Christkindelsmärik, letterlijk de ‘markt van het kindje Jezus’ in het Elzasser dialect. De markt vindt eerst plaats bij de kathedraal, verhuist tussen 1830 en 1870 naar de place Kléber en na 1871 naar de place Broglie, waar hij nog elk jaar opent. Een tweede keerpunt komt in 1992: de stad roept zichzelf uit tot ‘Capitale de Noël’, breidt haar markt uit tot elf locaties verspreid over het historische centrum en ziet haar bezoekersaantal van schaal veranderen. Wie vandaag over de kerstmarkt van Straatsburg loopt, kruist nog, zonder het altijd te weten, vierhonderdvijftig jaar vervlochten religieuze en handelsgeschiedenis.

Neurenberg en de Christkindlesmarkt, een Beierse traditie

In Beieren brengt dezelfde religieuze omslag een andere, wereldberoemd geworden markt voort. De eerste gedocumenteerde vermelding van de markt van Neurenberg dateert van 1678, onder de naam ‘Kindles-Marck’. De precieze oorsprong blijft onbekend: historici schatten dat hij geleidelijk is ontstaan, tot in 1639, uit de verkoop op de weekmarkt. Hij steunt op het gebruik dat Luther invoerde, die de cadeaus voor zijn kinderen op kerstavond liet brengen door het Christkind, het kindje Jezus, en niet meer door Sint-Nicolaas op zijn feestdag. Gedragen door die lange continuïteit behoort de kerstmarkt van Neurenberg vandaag tot de drukst bezochte evenementen van Duitsland en tot de bekendste markten ter wereld. Net als in Dresden en Straatsburg is de naam meerdere keren veranderd voor hij vastlag, maar de kern is sinds de 17e eeuw dezelfde: een openluchtmarkt, enkele weken voor Kerst open, georganiseerd rond houten kramen en lokale specialiteiten.

Een latere verspreiding in Frankrijk, tot in de 20e eeuw

Straatsburg bewaart eeuwenlang, bijna als enige, de ononderbroken traditie aan Franse kant. De Elzas wisselt meerdere keren tussen Franse en Duitse soevereiniteit, een veranderlijke status die de markt in de Duitse culturele invloedssfeer houdt en hem tegelijk, jaar na jaar, in Frankrijk verankert. De rest van het land doet er veel langer over om het gebruik over te nemen: pas in de loop van de 20e eeuw steekt de formule de grenzen van de Elzas over, gedragen door de toeristische aantrekkingskracht van Straatsburg en door de uitwisselingen met het naburige Duitsland en Zwitserland. Die verspreiding blijft lang bescheiden, markt na markt, stad na stad, zonder dat één tekst een gemeenschappelijke omslagdatum voor het hele land vastlegt, anders dan de vorstelijke privileges die in Saksen Bautzen en dan Dresden al in de 14e en de 15e eeuw in de officiële registers hadden gebracht.

Andere Elzasser steden ontwikkelen op hun beurt hun eigen eindejaarsevenement, zoals de kerstmarkt van Colmar, die vandaag zijn historische centrum organiseert rond meerdere aparte pleinen, elk met een eigen sfeer. De rest van het Franse grondgebied volgt daarna, stad per stad, zonder gemeenschappelijke kalender: sommige steden laten zich inspireren door het Straatsburgse model, centraal plein en grote kerstboom inbegrepen, andere bedenken een bescheidener formaat, een plein of een winkelstraat die enkele weken wordt aangekleed. Het gemeenschappelijke punt blijft overal hetzelfde: houten kraampjes, lokaal ambacht en een opening afgestemd op de vier adventsweken. Die gemeenschappelijke basis, zonder het te zeggen geërfd van de stichtende markten van Saksen en de Elzas, vind je vandaag evengoed op een groot plein van een prefectuurstad als in een dorp van enkele duizenden inwoners.

De boom van de jaren 1990: een groei die heel Europa gemeen had

De echte schaalverandering komt halverwege de jaren 1990. Talrijke steden, in Frankrijk zoals in de rest van Europa, richten dan hun eigen kerstmarkt op, vaak geïnspireerd op het Elzasser of Duitse model. Straatsburg had al in 1992 de weg geopend door zijn aanbod te hervormen rond meerdere locaties en een identiteit als ‘Capitale de Noël’; andere Franse, Duitse en Belgische steden volgen de beweging in het daaropvolgende decennium, elk op eigen tempo. De kerstmarkt houdt dan op een regionale curiositeit te zijn en wordt een toeristisch evenement dat op de schaal van het continent wordt erkend, met gemeenschappelijke codes die de grenzen overschrijden: houten kraampjes, lokaal ambacht, seizoensgastronomie en verlichting.

Meerdere factoren komen samen om die groei te verklaren. De ontwikkeling van het korte-verblijfstoerisme zet middelgrote steden ertoe aan zich een winterhoogtepunt te geven dat buiten de zomer bezoekers kan aantrekken. De spoorverbindingen tussen Frankrijk, Duitsland, België en Zwitserland vergemakkelijken ook het heen en weer reizen van de ene markt naar de andere, in de loop van een weekend. Die recente fase verklaart waarom zoveel Franse steden vandaag een markt hebben die in de jaren 1990 of 2000 is ontstaan, terwijl het principe zelf bijna zes eeuwen oud is. De twee geschiedenissen overlappen elkaar zonder samen te vallen: die, oude, van een handvol stichtende steden, en die, recentere, van een model dat door honderden andere is gekopieerd en aangepast.

Chronologische ijkpunten

Deze vier data blijven de best gedocumenteerde van deze gemeenschappelijke geschiedenis, elk met een eigen mijlpaal: eerste jaarmarkt, eerste document, eerste religieuze omslag, eerste vermelding in Neurenberg.

Deze chronologie is allesbehalve lineair. Elke stad heeft haar markt op haar eigen tempo laten evolueren, nu eens voedselmarkt, dan weer religieuze markt, en veel later toeristisch evenement. Wat opvalt als je haar doorloopt, is de constante van de kern achter de vormveranderingen. Al zes eeuwen blijft de winter een moment waarop mensen naar buiten gaan om te kopen, te schenken en elkaar te ontmoeten, lang voor de kerstnacht de kalender van het jaar afsluit. Kom je deze winter door Dresden, Straatsburg of Neurenberg, dan loop je dus over zes eeuwen kraampjes, onder een naam die is veranderd, maar voor hetzelfde evenement.